1.5 Hoe komt het? Zintuiglijke waarneming

Normale waarneming is een samenspel van onze zintuiglijke organen en onze hersenen. Een zintuiglijke prikkel wordt opgevangen en geïnterpreteerd, en het begrip dat dan wordt gevormd (met name door te vergelijken met reeds gekende informatie uit vroegere waarnemingen, is de basis voor een gepaste handeling die kan volgen op de waarneming.

Een eenvoudig voorbeeld:

Ik zie een voorwerp liggen (visuele prikkel).

Ik herken aan o.a. de vorm dat het een pen is, een schrijfinstrument (interpretatie, begrip).

Ik wilde net iets schrijven, dus neem ik de pen ter hand en schrijf ermee (handeling).

Voor de persoon met ASS verloopt waarneming vaak heel anders. Enkele voorbeelden:

-       letterlijke waarneming: op de visuele prikkel volgt geen interpretatie/begrip

-       gestaltwaarneming: alle prikkels worden met dezelfde kracht waargenomen, zonder filtering of onderscheid tussen voor- en achtergrond

-       hypergevoeligheid: een zintuig staat te ver ‘open’ en krijgt meer prikkels binnen dan de hersenen kunnen verwerken

-       hypogevoeligheid: een zintuig staat niet ver genoeg ‘open’ en krijgt onvoldoende prikkels binnen om de hersenen te activeren tot interpretatie

-       vervormde waarneming: tweedimensionaal zicht, vervorming van omvang of beweging e.d.

-       vetraagde waarneming: een prikkel wordt slechts langzaam opgevangen en geïnterpreteerd; iedere waarneming is ‘nieuw’ omdat voorgaande waarnemingen niet betrokken worden bij de interpretatie

Om met deze ‘andere’ waarnemingen om te gaan, ontwikkelen zich bij de persoon met ASS een aantal waarnemingsstijlen. Enkele voorbeelden:

-       mono-verwerking: enkel prikkels van één bepaald zintuig worden verwerkt, de andere worden genegeerd

-       compensatie: het ene zintuig vangt het falen van het andere op; met name tastzin en reukzin zijn vaak het meest betrouwbare zintuig voor personen met ASS

-       platleggen van het systeem: alle energie gaat naar de verwerking van binnenkomende prikkels, zonder interpretatie en reactie over te gaan

-       resonantie: de belevingswereld beperkt zich volledig tot zintuiglijke prikkels (fascinatie)

-       dagdromen: een ontsnapping aan de lichamelijke (zintuiglijke) prikkels

Als leerkracht/stagebegeleider en werkgever is het belangrijk om deze waarnemingsstijlen te (her)kennen bij de ASS-leerling/werknemer. Heel wat vreemd of ontbrekend gedrag krijgt er betekenis door en de hoeveelheid, soort en kracht van zintuiglijke impulsen kan afgestemd worden op de dominante waarnemingsstijl(en) van de persoon in kwestie (omgevingsgeluid, werkinstructies, gebruik van afbeeldingen, enz.)

ASS is vooralsnog ongeneeslijk: de persoon met ASS blijft dus in iedere levensfase kwetsbaar. Deze mensen kunnen echter op een aanvaardbare en productieve manier (voor hen en voor de maatschappij) functioneren als zij door de juiste omstandigheden omringd worden. De ASS-werknemer heeft nood aan een aangepaste werkomgeving.

Het huidige project streeft ernaar op korte termijn leerkrachten en werkgevers de kennis en middelen aan te reiken om die aangepaste omgeving te creëren en in stand te houden. De werkgever verwerft daardoor een werkracht die mits de juiste omkadering de vereiste arbeidsprestaties weet neer te zetten. De persoon met ASS kan in deze levensfase zijn persoonlijke identiteit verder uitbouwen op basis van zijn zogenaamde arbeidsidentiteit. Dat is de winsituatie waarnaar dit project op middellange termijn streeft.